زمان کاشت گندم و میزان بذر در هکتار؛ راهنمای مناطق سردسیر، معتدل و گرم
زمان کاشت و مقدار بذر، دو تصمیمی هستند که هیچ کودی بعداً اثرشان را کامل جبران نمی‌کند. گندمی که خیلی زود کاشته شود، در پاییز بیش از حد رشد میکند و در برابر سرما و بیماری آسیب‌پذیر می‌شود؛ گندمی که دیر کاشته شود، با دو سه برگ ضعیف وارد زمستان می‌شود و پنجه‌ی کافی نمی‌زند. مقدار بذر هم اگر کم باشد مزرعه تُنُک می‌شود و اگر زیاد باشد، بوته‌ها سر آب و غذا با هم رقابت می‌کنند و ساقه‌ها ضعیف و خوابیده می‌شوند.
در این راهنما می‌گوییم زمان کاشت گندم در مناطق سردسیر، معتدل و گرم ایران چه وقتی است، میزان بذر در هکتار را چطور با یک فرمول ساده حساب کنید، عمق کاشت چقدر باشد و اگر کاشت عقب افتاد چه کار کنید. اگر می‌خواهید تغذیه‌ی مزرعه را هم از همان روز کاشت درست شروع کنید، برنامه‌ی سه‌مرحله‌ای پک تغذیه غلات و حبوبات را برای مساحت زمین خودتان حساب کنید.
خلاصه‌ی سریع: گندم باید پیش از سرمای جدی به مرحله‌ی ۳ تا ۴ برگی و شروع پنجهزنی برسد. در سردسیرها اواخر شهریور تا نیمه‌ی مهر، در مناطق معتدل مهر تا اوایل آبان و در مناطق گرم آبان تا آذر. گندم آبی معمولاً ۱۸۰ تا ۲۲۰ و زمین بدون آبیاری ۱۰۰ تا ۱۵۰ کیلو بذر در هکتار، با عمق کاشت ۳ تا ۵ سانتیمتر.
فهرست مطالب
- چرا زمان کاشت گندم این‌قدر مهم است؟
- بهترین زمان کاشت گندم در مناطق مختلف ایران
- نقش رقم در تعیین زمان کاشت
- میزان بذر گندم در هکتار چقدر است؟
- عمق کاشت و آماده‌سازی بستر بذر
- اگر کاشت گندم دیر شد چه کنیم؟
- اشتباهات رایج در زمان کاشت و تراکم
- پرسش‌های متداول
چرا زمان کاشت گندم این‌قدر مهم است؟
گندم پاییزه باید سه کار را پیش از زمستان انجام دهد: سبز شود، ریشه‌ی کافی بدهد و پنجهزنی را شروع کند. گیاهی که با سه تا پنج برگ و یکی دو پنجه وارد زمستان شود، بیشترین تحمل را به سرما دارد. اگر گیاه خیلی کوچک باشد (یک یا دو برگ)، ریشه‌اش در اثر یخ زدن و آب شدن خاک از جا کنده می‌شود و ذخیره‌ی کافی برای زمستان ندارد. اگر خیلی بزرگ و پرپشت باشد، بافت نرمش زیر برف و سرما آسیب می‌بیند و زمینه‌ی بیماری‌های برگی فراهم می‌شود.
برای رسیدن به این مرحله، گندم بعد از کاشت معمولاً به حدود ۴ تا ۶ هفته هوای مناسب رشد نیاز دارد؛ یعنی دمای روزانه‌ای که هنوز بالای حدود ۱۰ درجه باشد و خاک یخ نزده باشد. پس تاریخ کاشت در هر منطقه، با شمارش معکوس از زمان شروع سرمای پایدار آن منطقه تعیین می‌شود.
بهترین زمان کاشت گندم در مناطق مختلف ایران
تاریخ‌های زیر تقریبی‌اند و برای کشت آبی نوشته شده‌اند. ارتفاع، شیب رو به آفتاب یا سایه، و رقم، می‌تواند آن‌ها را یک تا دو هفته جابه‌جا کند.
| اقلیم | نمونه‌ی مناطق | زمان مناسب کاشت | نکته |
|---|---|---|---|
| سردسیر و کوهستانی | ارتفاعات کردستان، همدان، زنجان، اردبیل، آذربایجان | ۲۰ شهریور تا ۱۵ مهر | تأخیر بعد از نیمه‌ی مهر، خطر ورود گیاهچه‌ی ضعیف به زمستان را بالا می‌برد |
| سرد معتدل | دشت‌های کرمانشاه و اسلام‌آباد غرب، بخش‌های کم‌ارتفاع‌تر کردستان، لرستان مرتفع | مهر | رقم‌های بینابین و پاییزه |
| معتدل | ایلام شمالی، دره‌های کم‌ارتفاع غرب کشور، بخش‌هایی از فارس و اصفهان | اواخر مهر تا نیمه‌ی آبان | سرمای زمستان ملایم‌تر است و کاشت زود، رشد پاییزه را زیاد میکند |
| گرم و نیمه‌گرم | خوزستان، جنوب ایلام و کرمانشاه، جنوب فارس | آبان تا اوایل آذر | کاشت خیلی زود، خطر آفات و بیماری و گرمای آخر فصل را بیشتر میکند |
کاشت در زمین‌های بدون آبیاری
در زمین‌هایی که آبیاری ندارند، زمان کاشت به بارندگی گره خورده است. روش رایج در کردستان و کرمانشاه این است که بذر پیش از اولین بارندگی مؤثر پاییزه در خاک خشک کاشته شود (خشکه‌کاری) تا با اولین باران خوب، جوانه بزند. کاشت بعد از باران هم ممکن است، به شرطی که رطوبت خاک برای سبز شدن کافی باشد. در هر دو حالت، بذری که خیلی زود و در خاک خشکِ داغ کاشته شود، با یک باران کم و پراکنده جوانه می‌زند و بعد از تشنگی از بین می‌رود. پس در این زمین‌ها، کاشت معمولاً از اواسط مهر به بعد و با نگاه به پیش‌بینی بارش انجام می‌شود.
نقش رقم در تعیین زمان کاشت
رقم‌های گندم از نظر نیاز به سرما (بهاره‌سازی) سه دسته‌اند: پاییزه، بینابین و بهاره. رقم‌های پاییزه برای سردسیرها ساخته شده‌اند و برای رفتن به خوشه به یک دوره سرما نیاز دارند؛ اگر آن‌ها را دیر یا در منطقه‌ی گرم بکارید، ممکن است دیر و ناقص به خوشه بروند. رقم‌های بهاره برعکس، اگر در سردسیر زود کاشته شوند، در پاییز زیادی رشد می‌کنند و سرما آن‌ها را می‌زند. رقم را از مرکز جهاد کشاورزی یا مرکز تحقیقات کشاورزی استان خودتان بپرسید و زمان کاشت را با آن تنظیم کنید.
میزان بذر گندم در هکتار چقدر است؟
میزان بذر را باید بر اساس تعداد بذر در متر مربع تعیین کرد، نه فقط کیلو در هکتار؛ چون وزن دانهی رقم‌ها و حتی بذرهای یک رقم در سال‌های مختلف فرق میکند. ۲۰۰ کیلو بذر درشت ممکن است تعداد دانهی کمتری از ۱۸۰ کیلو بذر ریز داشته باشد.
| شرایط | تراکم هدف (بذر در متر مربع) | میزان بذر تقریبی (کیلو در هکتار) |
|---|---|---|
| گندم آبی، کاشت به‌موقع با بذرکار | ۳۵۰ تا ۴۵۰ | ۱۸۰ تا ۲۲۰ |
| گندم آبی، کاشت دیرهنگام | ۴۵۰ تا ۵۵۰ | ۲۲۰ تا ۲۶۰ |
| زمین بدون آبیاری، کاشت به‌موقع | ۲۵۰ تا ۳۵۰ | ۱۰۰ تا ۱۵۰ |
| کاشت با دستپاش یا سانتریفیوژ | — | ۱۵ تا ۲۵ درصد بیشتر از بذرکار |
فرمول ساده‌ی محاسبه‌ی میزان بذر
میزان بذر (کیلو در هکتار) = تراکم هدف × وزن هزار دانه (گرم) ÷ (درصد جوانه‌زنی × درصد سبز مزرعه) ÷ ۱۰۰
مثال: می‌خواهید ۴۰۰ بوته در متر مربع داشته باشید، وزن هزار دانهی بذرتان ۴۰ گرم است، جوانه‌زنی ۹۰ درصد و انتظار سبز مزرعه ۸۵ درصد. حاصل: ۴۰۰ × ۴۰ ÷ (۰٫۹ × ۰٫۸۵) ÷ ۱۰۰ ≈ ۲۰۹ کیلو در هکتار.
وزن هزار دانه را خودتان هم می‌توانید بسنجید: هزار دانهی سالم بشمارید و با ترازوی آشپزخانه وزن کنید. درصد جوانه‌زنی را هم با یک آزمون خانگی ساده به دست بیاورید که روشش را در مقاله‌ی سبز نشدن گندم توضیح داده‌ایم.
چرا بذر زیاد همیشه بهتر نیست؟
بسیاری از کشاورزان برای اطمینان، بذر را ۳۰ تا ۵۰ درصد بیشتر می‌ریزند. نتیجه معمولاً بوته‌های باریک، پنجه‌ی کمتر، ساقه‌ی ضعیف، خوابیدگی در بهار و مصرف زودتر رطوبت خاک است. هزینه‌ی بذر اضافه را اگر صرف بذر سالم‌تر و بذرمال تغذیهای کنید، سبز یکنواخت‌تری می‌گیرید.
تغذیه را از روز کاشت شروع کنید
هر ۱ لیتر کود بذرمال برای ۱۰۰ کیلو بذر کافی است؛ یعنی برای ۲۰۰ کیلو بذر در هکتار حدود ۲ لیتر. در پک تغذیه غلات و حبوبات کافی است مساحت زمین و مقدار بذر را وارد کنید تا مقدار کود بذرمال، رشد سریع و افزایش تناژ و هزینه‌ی هر مرحله نمایش داده شود.
عمق کاشت و آماده‌سازی بستر بذر
- عمق مناسب: ۳ تا ۵ سانتیمتر. در خاک‌های سبک و خشک تا ۶ سانتیمتر هم قابل قبول است.
- کاشت عمیق: گیاهچه انرژی زیادی صرف رسیدن به سطح میکند، دیرتر سبز می‌شود و پنجه‌ی کمتری می‌زند. در رقم‌های پاکوتاه که ساقه‌ی اولیه‌ی (کلئوپتیل) کوتاه‌تری دارند، کاشت عمیق مشکل بزرگ‌تری است.
- کاشت سطحی: بذر روی خاک می‌ماند، خوراک پرنده و مورچه می‌شود و با یخبندان از جا کنده می‌شود.
- بستر بذر: کلوخه‌ی درشت، تماس بذر با خاک را کم میکند و سبز را نامنظم. زمین را در رطوبت مناسب (گاورو) آماده کنید و بعد از کاشت با غلتک سبک، تماس بذر و خاک را بیشتر کنید.
- کود کنار بذر: اوره یا کود پرنمک را مستقیم کنار بذر نریزید؛ می‌تواند جوانه را بسوزاند. کود پایه را بر اساس آزمون خاک و جدا از بذر بدهید؛ جزئیاتش را در بهترین کود پاییزه گندم هنگام کاشت خوانده‌اید.
اگر کاشت گندم دیر شد چه کنیم؟
گاهی برداشت محصول قبلی، آماده نبودن زمین یا بارش زودهنگام، کاشت را عقب می‌اندازد. در این حالت گندم فرصت پنجهزنی پاییزه را کمتر دارد و باید کمبود پنجه را با تدبیرهای دیگر جبران کرد:
- میزان بذر را ۱۵ تا ۲۵ درصد بیشتر کنید تا تعداد ساقه‌ی اصلی بیشتر شود.
- کمعمقتر بکارید (حدود ۳ سانتیمتر) تا سبز شدن در خاک سردتر سریع‌تر باشد.
- بذرمال تغذیهای را حذف نکنید؛ ریزمغذی‌ها و فسفر کنار بذر، ریشه‌دهی در خاک سرد را بهتر می‌کنند. روش کار را در راهنمای بذرمال گندم و جو ببینید.
- ضدعفونی بذر را جدی بگیرید؛ بذری که در خاک سرد و مرطوب مدت بیشتری می‌ماند، بیشتر در معرض قارچ‌هاست. روش درست را در ضدعفونی بذر گندم قبل از کاشت آورده‌ایم.
- در بهار، محلول‌پاشی رشد سریع را دقیقاً وقتی گندم حدود ۱۰ سانتیمتر شد انجام دهید تا پنجهزنی بهاره کامل شود.
گندم دیرکاشت با تغذیه‌ی درست هم می‌تواند مزرعه‌ی خوبی بدهد؛ نمونه‌اش را در ویدئوی گندم دیرکاشت پاییزه با تغذیه‌ی رشد کود پرپشت و سالم شد ببینید.
اشتباهات رایج در زمان کاشت و تراکم
- کاشت رقم پاییزه‌ی سردسیری در منطقه‌ی گرم، یا رقم بهاره در سردسیر.
- کاشت خیلی زود در شهریور گرم، که شته و بیماری‌های ویروسی را هم بیشتر میکند.
- حساب کردن بذر فقط به کیلو، بدون توجه به وزن هزار دانه و قوه‌ی نامیه.
- ریختن بذر اضافه به‌جای درست کردن بستر بذر و عمق کاشت.
- تنظیم نکردن بذرکار پیش از کاشت؛ یک بار بذرکار را روی ۱۰۰ متر مربع امتحان کنید و بذر ریخته‌شده را وزن کنید.
- کاشت در خاک خیلی مرطوب و گل‌آلود که سله و فشردگی خاک را به دنبال دارد.
زمان کاشت را درست انتخاب کردید؛ تغذیه را هم کامل کنید
بذرمال هنگام کاشت، محلول‌پاشی رشد سریع در بهار و افزایش تناژ دو هفته بعد از آن؛ هر سه مرحله در یک برنامه. مساحت زمین و مقدار بذر را وارد کنید تا مقدار و هزینه‌ی هر مرحله را ببینید. مشاوره‌ی آنلاین: گیاه پزشک هوشمند یا پیام واتساپ به ۰۹۹۰۲۲۵۳۶۷۷
برای دیدن تصویر کامل تغذیه‌ی گندم از کاشت تا برداشت، مقاله‌ی برنامه تغذیه گندم از کاشت تا برداشت را بخوانید.
پرسش‌های متداول
بهترین زمان کاشت گندم در کردستان چه وقتی است؟
در ارتفاعات سردسیر کردستان، کاشت گندم آبی معمولاً از اواخر شهریور تا نیمه‌ی مهر بهترین نتیجه را دارد و در دشت‌های معتدل‌تر تا اواخر مهر. ملاک اصلی این است که گندم پیش از سرمای جدی به مرحله‌ی سه تا چهار برگی و شروع پنجهزنی برسد.
میزان بذر گندم آبی در هکتار چقدر است؟
با تراکم ۳۵۰ تا ۴۵۰ بذر در متر مربع و وزن هزار دانهی حدود ۴۰ گرم، معمولاً ۱۸۰ تا ۲۲۰ کیلو در هکتار برای کاشت با بذرکار. با دستپاش یا کاشت دیرهنگام ۱۵ تا ۲۵ درصد بیشتر لازم است.
برای زمین بدون آبیاری چقدر بذر گندم لازم است؟
تراکم کمتر است، حدود ۲۵۰ تا ۳۵۰ بذر در متر مربع؛ یعنی بسته به وزن هزار دانه معمولاً ۱۰۰ تا ۱۵۰ کیلو در هکتار. تراکم زیاد در زمین کم‌آب، رطوبت محدود خاک را زودتر تمام میکند.
عمق کاشت گندم چقدر باشد؟
حدود ۳ تا ۵ سانتیمتر. در خاک خشک و کاشت پیش از بارندگی تا ۶ سانتیمتر هم قابل قبول است، اما کاشت عمیقتر سبز شدن را کند و پنجهزنی را کم میکند.
اگر گندم را دیر بکاریم چه کنیم؟
میزان بذر را ۱۵ تا ۲۵ درصد بیشتر کنید، کمعمقتر بکارید، بذرمال تغذیهای را حتماً انجام دهید و رقم مناسب کاشت دیر را انتخاب کنید تا کمبود پنجه با تعداد بوتهی بیشتر جبران شود.
کود بذرمال برای هر هکتار چقدر لازم است؟
هر ۱ لیتر کود بذرمال برای ۱۰۰ کیلو بذر کافی است؛ پس مزرعهای که ۲۰۰ کیلو بذر در هکتار میکارد، حدود ۲ لیتر لازم دارد.
جمع‌بندی
بهترین زمان کاشت گندم زمانی است که گیاه پیش از سرمای پایدار، چهار تا شش هفته فرصت رشد داشته باشد و با سه تا پنج برگ و شروع پنجه وارد زمستان شود: در سردسیرهای کردستان و غرب کشور اواخر شهریور تا نیمه‌ی مهر، در مناطق معتدل مهر تا اوایل آبان و در مناطق گرم آبان تا آذر. میزان بذر را بر اساس تعداد بذر در متر مربع و وزن هزار دانه حساب کنید، ۳ تا ۵ سانتیمتر بکارید و در کاشت دیرهنگام، بذر را کمی بیشتر کنید. همراه کردن این تصمیم‌ها با بذرمال تغذیهای و برنامه‌ی پک تغذیه غلات و حبوبات، پایه‌ی یک مزرعه‌ی یکدست و پربار را می‌سازد.
بیشتر بخوانید: راهنمای جامع کود گندم | محاسبه‌ی مقدار و هزینه در پک کود گندم
