بذرمال گندم و جو چیست و چطور انجام می‌شود؟ روش قدم‌به‌قدم + ترکیب مناسب

کاشت پاییزه گندم و جو، پایه‌ی کل محصول سال بعد است. اگر بذر یکنواخت سبز نشود، ریشه‌ی ضعیفی بزند یا گیاهچه‌ها قبل از سرما جان نگیرند، هیچ کود و محلول‌پاشی بهاره‌ای نمی‌تواند آن فاصله را کامل جبران کند. بذرمال گندم یکی از ارزان‌ترین و ساده‌ترین کارهایی است که همین ابتدای راه انجام می‌دهید: بذر را قبل از کاشت به یک کود مایع آغشته می‌کنید تا گیاهچه از همان روز اول، عناصر لازم برای جوانه‌زنی و ریشه‌دهی را کنار خودش داشته باشد.

در این راهنما توضیح می‌دهیم بذرمال دقیقاً چیست، چه فرقی با ضدعفونی بذر دارد، چه ترکیبی برای گندم و جو مناسب است و چطور آن را قدم‌به‌قدم و بدون آسیب به بذر انجام دهید. اگر می‌خواهید کل برنامه‌ی تغذیه را از کاشت تا پر شدن دانه یک‌جا ببینید، پک تغذیه غلات و حبوبات را هم نگاه کنید.

فهرست مطالب

1. بذرمال چیست؟
2. چرا بذرمال برای گندم و جو مهم است؟
3. فرق بذرمال با ضدعفونی بذر
4. ترکیب مناسب کود بذرمال
5. مقدار مصرف: چقدر کود برای چقدر بذر؟
6. روش قدم‌به‌قدم بذرمال گندم و جو
7. اشتباهات رایج در بذرمال
8. بعد از بذرمال: برنامه‌ی بهار
9. پرسش‌های متداول

بذرمال چیست؟

بذرمال یعنی پوشاندن سطح بذر با یک لایه‌ی نازک از کود مایع، درست قبل از کاشت. این لایه بعد از کاشت، در همان چند میلی‌متر خاک اطراف بذر حل می‌شود و اولین چیزی است که ریشه‌چه و ساقه‌چه با آن روبه‌رو می‌شوند. به همین دلیل، با مقدار خیلی کم کود، اثر زیادی در شروع رشد دیده می‌شود.

دانه‌ی گندم و جو در درون خودش ذخیره‌ی نشاسته و پروتئین دارد، اما ذخیره‌ی عناصری مثل روی، منگنز، آهن و فسفر در آن محدود است. وقتی خاک سرد است یا pH بالایی دارد (که در بیشتر زمین‌های ایران رایج است)، ریشه‌ی جوان نمی‌تواند این عناصر را به‌راحتی از خاک جذب کند. بذرمال این کمبود را درست در حساس‌ترین روزهای عمر گیاه جبران می‌کند.

چرا بذرمال برای گندم و جو مهم است؟

کشاورزانی که بذرمال را درست انجام می‌دهند، معمولاً این تفاوت‌ها را در مزرعه می‌بینند:

• سبز شدن یکنواخت‌تر: جوانه‌ها تقریباً هم‌زمان از خاک بیرون می‌آیند و مزرعه لکه‌لکه نمی‌شود. یکنواختی سبز یعنی بعداً زمان محلول‌پاشی، آبیاری و برداشت هم برای همه‌ی مزرعه یکسان است.
• ریشه‌ی قوی‌تر و عمیق‌تر: ریشه‌ای که در پاییز خوب رشد کند، در بهار آب و غذای بیشتری از عمق خاک برمی‌دارد و در برابر کم‌آبی مقاوم‌تر است.
• پنجه‌زنی بهتر: گیاهچه‌ای که با انرژی کافی وارد زمستان شود، پنجه‌های بیشتری می‌زند و هر پنجه می‌تواند یک خوشه باشد.
• تحمل بهتر سرما: گیاهچه‌ای که پیش از سرما به مرحله‌ی سه تا چهار برگی رسیده باشد، سرمای زمستان را راحت‌تر تحمل می‌کند.
• هزینه‌ی کم: برای هر ۱۰۰ کیلو بذر فقط حدود ۱ لیتر کود لازم است؛ یعنی کمترین هزینه برای بیشترین اثر در کل فصل.

نمونه‌ی واقعی این تفاوت را می‌توانید در ویدئوی برداشت بیش از سه برابر سال قبل با بذرمال رشد کود ببینید. البته نتیجه‌ی هر مزرعه به خاک، آب، رقم بذر و آب‌وهوای همان سال هم بستگی دارد و نمی‌شود عدد یک مزرعه را برای همه تعمیم داد.

فرق بذرمال با ضدعفونی بذر

این دو کار را خیلی‌ها با هم یکی می‌دانند، اما هدفشان فرق دارد:

• ضدعفونی بذر برای مقابله با بیماری‌های بذرزاد مثل سیاهک انجام می‌شود و ماده‌ی آن قارچ‌کش است.
• بذرمال تغذیه‌ای برای تقویت جوانه‌زنی و ریشه‌دهی است و ماده‌ی آن کود (ریزمغذی، فسفر، آمینواسید و محرک رشد) است.

اگر بذر شما ضدعفونی‌شده نیست و سابقه‌ی سیاهک در منطقه دارید، ضدعفونی را جدی بگیرید. اگر هر دو کار را انجام می‌دهید، از کارشناس بپرسید که دو ماده با هم سازگارند یا نه. معمولاً بهتر است اول ضدعفونی انجام شود، بذر کمی خشک شود و بعد بذرمال تغذیه‌ای انجام گیرد. هیچ‌وقت دو محصول را بدون آزمایش کوچک در یک ظرف مخلوط نکنید.

ترکیب مناسب کود بذرمال

یک کود بذرمال خوب برای غلات باید چند ویژگی داشته باشد:

• ریزمغذی‌ها، به‌خصوص روی و منگنز: کمبود روی در گندم ایران بسیار رایج است و روی در ساخت هورمون‌های رشد و طویل شدن ریشه نقش مستقیم دارد.
• فسفر: فسفر انرژی سلول‌های در حال تقسیم را تأمین می‌کند و در خاک سرد پاییز کمتر در دسترس است.
• آمینواسید و محرک‌های ریشه‌زایی: این مواد به گیاهچه کمک می‌کنند انرژی کمتری صرف ساختن پروتئین کند و سریع‌تر ریشه بزند.
• فرمول مایع و یکنواخت: کود مایع روی سطح بذر یکدست پخش می‌شود؛ پودرها معمولاً جدا می‌شوند و در ته کیسه یا مخزن بذرکار جمع می‌شوند.
• بی‌خطر برای جنین بذر: غلظت نمک کود نباید آن‌قدر بالا باشد که به جوانه آسیب بزند. به همین دلیل از کودهای معمولی آبیاری یا کود شیمیایی حل‌شده به‌جای کود بذرمال استفاده نکنید.

کود مایع بذرمال پک غلات و حبوبات برای همین مرحله ساخته شده و ترکیب آن مخصوص روی بذر است، نه محلول‌پاشی یا آبیاری.

مقدار مصرف: چقدر کود برای چقدر بذر؟

قاعده‌ی ساده این است: هر ۱ لیتر کود مایع بذرمال برای ۱۰۰ کیلوگرم بذر. چند مثال:

• اگر برای یک هکتار گندم حدود ۲۰۰ کیلو بذر مصرف می‌کنید، حدود ۲ لیتر کود بذرمال لازم دارید.
• برای جو با حدود ۱۶۰ کیلو بذر در هکتار، حدود ۱.۶ لیتر کافی است.
• اگر مقدار بذرتان را دقیق نمی‌دانید، در فرم محاسبه‌ی صفحه‌ی پک غلات مقدار بذر را وارد کنید تا مقدار کود و هزینه خودکار حساب شود.

بذرمال جای کود پایه را در زمین‌هایی که کمبود شدید فسفر یا پتاسیم دارند کامل نمی‌گیرد؛ برای این‌که بدانید هنگام کاشت چه کود پایه‌ای و چه مقدار نیتروژن لازم است، راهنمای بهترین کود پاییزه گندم هنگام کاشت را بخوانید.

بیشتر ریختن کود، نتیجه را بهتر نمی‌کند. اگر بذر خیس شود، به هم می‌چسبد، در بذرکار گیر می‌کند و ممکن است قبل از کاشت جوانه بزند یا کپک بزند. هدف این است که بذر فقط نم‌دار شود، نه خیس.

روش قدم‌به‌قدم بذرمال گندم و جو

بذرمال به ابزار خاصی نیاز ندارد. با یک نایلون بزرگ، یک سم‌پاش دستی یا آب‌پاش کوچک و دو نفر، در کمتر از یک ساعت بذر چند هکتار آماده می‌شود.

۱. محل کار را آماده کنید

یک نایلون یا برزنت تمیز را روی زمین صاف و در سایه پهن کنید. نور مستقیم آفتاب باعث می‌شود کود روی سطح بذر خیلی سریع خشک شود و یکنواخت پخش نشود.

۲. بذر را پهن کنید

بذر را به شکل یک لایه‌ی نه‌چندان ضخیم روی نایلون بریزید. اگر حجم بذر زیاد است، آن را در چند نوبت انجام دهید تا همه‌ی دانه‌ها به کود برسند.

۳. کود را آماده کنید

مقدار کود لازم را بر اساس وزن بذر حساب کنید. اگر کود غلیظ است و پخش آن سخت است، می‌توانید کمی آب تمیز به آن اضافه کنید، اما حجم کل مایع را آن‌قدر کم نگه دارید که بذر خیس نشود.

۴. پاشیدن و هم زدن هم‌زمان

یک نفر کود را با سم‌پاش یا آب‌پاش به‌آرامی روی بذر بپاشد و نفر دوم هم‌زمان بذر را با دست (با دستکش) یا بیلچه زیرورو کند. این مرحله مهم‌ترین قسمت کار است: هر دانه باید یک لایه‌ی نازک کود بگیرد. وقتی رنگ بذرها یکدست شد و هیچ قسمتی خشک نماند، کار تمام است.

۵. خشک کردن در سایه

بذر را در همان سایه پهن بگذارید تا بین یک تا چند ساعت خشک شود. بذر آماده باید روان باشد و به دست نچسبد. هرگز بذر را زیر آفتاب داغ یا کنار بخاری خشک نکنید.

۶. کاشت در کمتر از ۲۴ ساعت

بذر بذرمال‌شده را حداکثر ظرف ۲۴ ساعت بکارید. نگه داشتن طولانی بذر نم‌دار، احتمال کپک و جوانه‌زنی زودهنگام را بالا می‌برد. بنابراین فقط به اندازه‌ی کاشت همان روز یا فردا، بذر را آماده کنید.

اشتباهات رایج در بذرمال

• خیس کردن بیش از حد بذر: بذر خیس در بذرکار گیر می‌کند و یکنواخت کاشته نمی‌شود.
• خشک کردن زیر آفتاب: هم کود آسیب می‌بیند و هم جنین بذر ممکن است گرم شود.
• انبار کردن بذر بذرمال‌شده: بذری که چند روز بماند، کیفیتش پایین می‌آید.
• مخلوط کردن چند محصول بدون آزمایش: بعضی قارچ‌کش‌ها و کودها با هم واکنش می‌دهند.
• استفاده از کود شیمیایی پودری به‌جای کود بذرمال: غلظت نمک بالا می‌تواند جوانه را بسوزاند.
• کاشت خیلی عمیق: بذرمال جای عمق کاشت درست را نمی‌گیرد. گندم و جو معمولاً در عمق ۳ تا ۵ سانتی‌متر بهترین سبز را دارند.

اگر کاشتتان دیر شده، بذرمال اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ چون گیاه زمان کمتری برای استقرار قبل از سرما دارد. تجربه‌ی یکی از کشاورزان را در گندم دیرکاشت پاییزه که با تغذیه پرپشت و سالم شد ببینید.

بعد از بذرمال: برنامه‌ی بهار

بذرمال شروع خوبی است، اما گندم و جو در بهار دو نیاز مهم دیگر هم دارند:

1. محلول‌پاشی رشد سریع: وقتی گیاه در بهار حدود ۱۰ سانتی‌متر شد، ۲ لیتر کود مایع رشد سریع در هر هکتار، با نسبت یک به دویست (هر ۱ لیتر کود در ۲۰۰ لیتر آب).
2. محلول‌پاشی افزایش تناژ: دو هفته بعد از مرحله‌ی قبل، ۲ لیتر کود مایع افزایش تناژ در هر هکتار، با همان نسبت یک به دویست، برای خوشه‌ی پرتر و دانه‌ی سنگین‌تر.

این سه مرحله با هم برنامه‌ی کامل تغذیه گندم و جو را می‌سازند. اگر کمبود آب دارید یا زمینتان کم‌آب است، این برنامه برای کشت آبی و کم‌آب هر دو مناسب است. نمونه‌ای از نتیجه‌ی آن را در ویدئوی گندمی که بدون آبیاری مثل گندم آبی رشد کرد ببینید.

جدول مقدار مصرف بذرمال

پرسش‌های متداول

بذرمال گندم را چند روز قبل از کاشت انجام دهیم؟

بهترین زمان، همان روز کاشت یا حداکثر یک روز قبل از آن است. بذر بذرمال‌شده را باید ظرف ۲۴ ساعت کاشت تا کپک نزند و زودتر از موعد جوانه نزند.

برای هر هکتار گندم چقدر کود بذرمال لازم است؟

مقدار کود به وزن بذر بستگی دارد، نه به مساحت: هر ۱ لیتر برای ۱۰۰ کیلو بذر. اگر برای هر هکتار حدود ۲۰۰ کیلو بذر می‌کارید، حدود ۲ لیتر کود لازم دارید.

آیا می‌شود بذرمال را با بذرکار انجام داد؟

بذرمال باید قبل از ریختن بذر در مخزن بذرکار انجام و بذر کاملاً در سایه خشک شود. بذر نم‌دار در بذرکار گیر می‌کند و یکنواخت کاشته نمی‌شود.

آیا بذرمال جای ضدعفونی بذر را می‌گیرد؟

خیر. ضدعفونی برای مقابله با بیماری‌های بذرزاد است و بذرمال تغذیه‌ای برای جوانه‌زنی و ریشه‌دهی بهتر. اگر هر دو را انجام می‌دهید، دو ماده را بدون آزمایش سازگاری با هم مخلوط نکنید.

بذرمال برای جو و حبوبات هم کاربرد دارد؟

بله. همین روش برای جو، نخود و عدس هم کاربرد دارد و مقدار مصرف کود همان ۱ لیتر برای ۱۰۰ کیلو بذر است.

جمع‌بندی

بذرمال گندم و جو کاری ساده، کم‌هزینه و سریع است: هر ۱ لیتر کود برای ۱۰۰ کیلو بذر، پاشیدن و هم زدن هم‌زمان روی نایلون، خشک کردن در سایه و کاشت در کمتر از ۲۴ ساعت. نتیجه‌ی آن سبز یکنواخت‌تر، ریشه‌ی قوی‌تر و گیاهچه‌ای است که آماده‌تر وارد زمستان می‌شود. با دو محلول‌پاشی بهاره، این شروع خوب به خوشه‌ی پر و دانه‌ی سنگین تبدیل می‌شود. برای حبوبات هم همین روش با کمی تفاوت کاربرد دارد که در مقاله‌ی جداگانه‌ی بذرمال نخود و عدس به آن می‌پردازیم.