کود سرک گندم؛ بهترین زمان، مقدار و روش

بسیاری از کشاورزان کاشت گندم را با دقت انجام می‌دهند، بذر خوب می‌خرند و بذرمال هم می‌کنند، اما در بهار، وقتی مزرعه سبز و یکدست به نظر می‌رسد، کود سرک گندم را یا دیر می‌دهند، یا یک‌جا و زیاد، یا روی خاک خشک و در هوای گرم پخش می‌کنند. نتیجه این است که بخشی از کود هدر می‌رود، پنجه‌های بارور کم می‌شوند و خوشه‌ها کوچک‌تر از چیزی می‌شوند که مزرعه توانش را داشت.

کود سرک یعنی کودی که بعد از سبز شدن گیاه و روی سطح مزرعه داده می‌شود؛ در گندم معمولاً منظور کود نیتروژن است که در یک یا چند نوبت، از اواخر پنجه‌زنی تا ساقه‌روی، پخش می‌شود. در این مقاله توضیح می‌دهیم چرا سرک لازم است، بهترین زمان آن کدام است، مقدار را چطور تعیین کنید، چه روشی کمترین هدررفت را دارد و محلول‌پاشی چه نقشی کنار آن دارد. اگر می‌خواهید برنامه‌ی کامل تغذیه را برای مساحت زمین خودتان ببینید، فرم پک تغذیه غلات و حبوبات این محاسبه را برایتان انجام می‌دهد.

فهرست مطالب

• چرا گندم به کود سرک نیاز دارد؟
• بهترین زمان کود سرک گندم
• مقدار کود سرک را چطور تعیین کنیم؟
• روش درست پخش کود سرک
• کدام کود نیتروژن برای سرک مناسب‌تر است؟
• محلول‌پاشی؛ مکمل کود سرک
• علائم کمبود و زیادی نیتروژن
• اشتباهات رایج
• پرسش‌های متداول

چرا گندم به کود سرک نیاز دارد؟

نیتروژن عنصری است که گندم بیشترین مقدار آن را لازم دارد و در عین حال، از همه‌ی عناصر راحت‌تر از دست می‌رود. اگر همه‌ی نیتروژن را پاییز و هنگام کاشت بدهید، بخش زیادی از آن در طول پاییز و زمستان با آب آبیاری و بارندگی به لایه‌های پایین خاک شسته می‌شود یا به شکل گاز از خاک خارج می‌شود؛ درست در زمانی که گیاه کوچک است و نیاز کمی دارد. وقتی بهار می‌رسد و گندم با سرعت رشد می‌کند، دیگر نیتروژن کافی در منطقه‌ی ریشه نمانده است.

نیاز اصلی گندم به نیتروژن از شروع رشد دوباره در بهار تا ظهور برگ پرچم است. در همین چند هفته، تعداد پنجه‌هایی که خوشه می‌دهند، اندازه‌ی خوشه و تعداد دانه در هر خوشه تعیین می‌شود. به همین دلیل، تقسیم کود و دادن بخش اصلی آن به‌صورت سرک، هم بازده کود را بالا می‌برد و هم هزینه‌ی هدررفت را کم می‌کند. جایگاه کود سرک در کل فصل را در برنامه تغذیه گندم از کاشت تا برداشت با جدول مرحله‌به‌مرحله توضیح داده‌ایم.

بهترین زمان کود سرک گندم

ملاک زمان سرک، مرحله‌ی رشد گیاه در مزرعه است، نه تاریخ تقویم. در منطقه‌های گرم، گندم زودتر وارد این مرحله‌ها می‌شود و در منطقه‌های سرد و کوهستانی دیرتر. به‌طور کلی سه مقطع اهمیت دارد:

۱. هنگام کاشت (بخش کم)

در پاییز، فقط بخش کوچکی از نیتروژن کل، همراه با کود پایه‌ی فسفر و پتاسیم، داده می‌شود تا گیاهچه در هفته‌های اول گرسنه نماند. نیتروژن زیاد در پاییز، رشد برگ را بیش از اندازه تحریک می‌کند و گیاه را در برابر سرمای زمستان حساس‌تر می‌کند. جزئیات تغذیه‌ی این مرحله را در مقاله‌ی بهترین کود پاییزه گندم هنگام کاشت بخوانید.

۲. سرک اول: شروع رشد دوباره‌ی بهاره

وقتی هوا گرم می‌شود، برگ‌های تازه ظاهر می‌شوند و گندم دوباره سبز و فعال می‌شود، زمان سرک اول رسیده است. این نوبت معمولاً هم‌زمان با اواخر پنجه‌زنی است و به زنده ماندن و بارور شدن پنجه‌ها کمک می‌کند. اگر مزرعه دیر کاشته شده و پنجه‌ی کمی دارد، این نوبت اهمیت بیشتری دارد.

۳. سرک دوم: اوایل ساقه‌روی

وقتی اولین گره‌ی ساقه در پایین بوته قابل لمس شد (با شکافتن ساقه یا فشار دادن پایه‌ی آن با انگشت)، خوشه در حال شکل گرفتن داخل ساقه است. سرک دوم در این زمان، تعداد دانه در خوشه را بالا می‌برد. بعد از ظهور برگ پرچم، کود خاکی نیتروژن دیگر اثر زیادی روی عملکرد ندارد و بیشتر روی پروتئین دانه اثر می‌گذارد.

در مزرعه‌هایی که آب کافی ندارند و آبیاری محدود است، سرک معمولاً در یک نوبت و با شروع بارندگی‌های بهاره داده می‌شود؛ چون بدون رطوبت خاک، کود به ریشه نمی‌رسد.

مقدار کود سرک را چطور تعیین کنیم؟

هیچ عدد ثابتی برای همه‌ی مزرعه‌ها درست نیست. مقدار نیتروژن به چند عامل بستگی دارد:

• آزمون خاک: مقدار ماده‌ی آلی و نیتروژن موجود در خاک، مهم‌ترین ملاک است. هزینه‌ی آزمون خاک در مقایسه با هزینه‌ی کودی که اضافه یا کم داده می‌شود، ناچیز است.
• محصول قبلی: اگر قبل از گندم، نخود، عدس، یونجه یا شبدر کاشته شده بوده، بخشی از نیتروژن در خاک مانده و می‌توان سرک را کمتر داد.
• وضعیت آب: مزرعه‌ای که آب کافی دارد، عملکرد بالاتری می‌دهد و نیتروژن بیشتری لازم دارد؛ در کشت کم‌آب، کود زیاد نه‌تنها سود ندارد بلکه گیاه را به تنش خشکی حساس‌تر می‌کند.
• رقم و تراکم: رقم‌های پرمحصول و مزرعه‌های پرپشت، نیاز بیشتری دارند.
• رنگ و وضعیت مزرعه در بهار: مزرعه‌ی سبز تیره و پرپشت، سرک کمتری لازم دارد تا مزرعه‌ی کم‌پشت و رنگ‌پریده.

در عمل، کارشناسان معمولاً توصیه می‌کنند حدود یک‌سوم یا کمتر از کل نیتروژن هنگام کاشت داده شود و بقیه، به‌صورت سرک، بین دو نوبت بهاره تقسیم شود. اگر آزمون خاک ندارید، از کارشناس کشاورزی منطقه یا مشاوره‌ی آنلاین ما کمک بگیرید و از دادن مقدار «همسایه» یا «سال قبل» پرهیز کنید.

روش درست پخش کود سرک

کود سرک وقتی اثر دارد که به منطقه‌ی ریشه برسد. بیشترین هدررفت در همین مرحله اتفاق می‌افتد:

• پیش از آبیاری یا بارندگی ملایم پخش کنید: آب، کود را در خاک حل می‌کند و به ریشه می‌رساند. کودی که روزها روی خاک خشک بماند، به‌خصوص در هوای گرم و بادی، بخشی از نیتروژنش را به شکل گاز از دست می‌دهد.
• روی زمین یخ‌زده یا برف پخش نکنید: با آب شدن برف، کود همراه رواناب از مزرعه خارج می‌شود.
• یکنواخت پخش کنید: کودپاش را تنظیم کنید و مسیرها را کمی روی هم بیندازید تا نوار زرد و سبز در مزرعه ایجاد نشود. پخش دستی در زمین‌های کوچک هم باید با گام‌های منظم انجام شود.
• روی برگ خیس پخش نکنید: دانه‌های کود که روی برگ خیس از شبنم بچسبند، ممکن است لکه‌ی سوختگی ایجاد کنند.
• در آبیاری غرقابی کود را کمی پیش از آب دادن پخش کنید؛ در آبیاری بارانی و قطره‌ای، تزریق کود محلول همراه آب، تقسیم‌پذیرتر و دقیق‌تر است.

کدام کود نیتروژن برای سرک مناسب‌تر است؟

رایج‌ترین کود سرک گندم، اوره است که بیشترین درصد نیتروژن را دارد و ارزان‌تر است، اما اگر روی خاک خشک و گرم بماند، هدررفت گازی آن بیشتر است. سولفات آمونیوم علاوه بر نیتروژن گوگرد هم دارد و برای خاک‌های آهکی و قلیایی که در بیشتر مزرعه‌های ایران رایج است، مناسب است. نیترات آمونیوم سریع‌تر جذب می‌شود و برای سرک دیرهنگام یا مزرعه‌ی رنگ‌پریده‌ای که نیاز فوری دارد، کاربرد دارد. انتخاب بین این‌ها به قیمت، دسترسی و نوع خاک بستگی دارد؛ مهم‌تر از نوع کود، زمان و روش درست پخش آن است.

محلول‌پاشی؛ مکمل کود سرک

کود سرک خاکی، نیتروژن را تأمین می‌کند، اما در بهار دو مشکل دیگر هم وجود دارد. اول، ریشه‌ی گندم در خاک سرد اوایل بهار هنوز کامل فعال نیست و جذب از خاک کند است. دوم، در خاک‌های آهکی، عناصری مثل روی، آهن و منگنز با وجود اینکه در خاک هستند، به‌سختی جذب می‌شوند. کمبود همین ریزمغذی‌ها باعث می‌شود حتی با سرک کافی، خوشه‌ها کوچک بمانند و دانه سبک شود.

به همین دلیل، در برنامه‌ی پک تغذیه غلات و حبوبات، کنار سرک خاکی دو محلول‌پاشی بهاره در نظر گرفته شده است:

• محلول‌پاشی رشد سریع: وقتی گندم در بهار حدود ۱۰ سانتی‌متر شد، یعنی تقریباً هم‌زمان با سرک اول، با ۲ لیتر در هکتار و نسبت یک به دویست (هر ۱ لیتر کود در ۲۰۰ لیتر آب). نیتروژن، فسفر و پتاسیم را مستقیم به برگ می‌رساند و رشد بهاره را جلو می‌اندازد.
• محلول‌پاشی افزایش تناژ: حدود دو هفته بعد، نزدیک سرک دوم و ساقه‌روی، باز هم ۲ لیتر در هکتار و نسبت یک به دویست. ریزمغذی‌ها و عناصر لازم برای خوشه‌ی پرتر و دانه‌ی سنگین‌تر را تأمین می‌کند.

محلول‌پاشی را در ساعت‌های خنک صبح یا نزدیک غروب، در هوای بدون باد انجام دهید تا قطره‌ها روی برگ بمانند و جذب شوند. نتیجه‌ی همین مرحله را در ویدئوی نتیجه‌ی عالی گندم فقط بعد از مرحله‌ی اول تغذیه می‌توانید ببینید. اگر هنوز کاشت نکرده‌اید، مرحله‌ی اول این برنامه، یعنی بذرمال، را در آموزش بذرمال گندم و جو توضیح داده‌ایم.

علائم کمبود و زیادی نیتروژن

کمبود نیتروژن

زردی یکنواخت از برگ‌های پایینی و پیرتر شروع می‌شود و از نوک برگ به سمت پایه پیش می‌رود، چون گیاه نیتروژن برگ‌های پیر را به برگ‌های جوان منتقل می‌کند. بوته‌ها کوتاه و کم‌پنجه می‌مانند و مزرعه از دور سبز روشن یا زرد دیده می‌شود. البته هر زردی‌ای کمبود نیتروژن نیست؛ کمبود روی، گوگرد، سرمازدگی و ماندابی هم زردی ایجاد می‌کنند و درمانشان فرق دارد.

زیادی نیتروژن

سبز تیره‌ی بیش از اندازه، رشد شاخ‌وبرگ زیاد، ساقه‌های نرم، خوابیدگی (ورس) گندم پیش از برداشت، حساسیت بیشتر به زنگ و بیماری‌های برگی و دیر رسیدن محصول، نشانه‌های کود زیاد است. نیتروژن اضافه پولی است که هم هدر رفته و هم به محصول آسیب زده است.

اشتباهات رایج

• دادن همه‌ی کود در یک نوبت: چه پاییز و چه بهار، بازده کود را کم می‌کند.
• سرک دیرهنگام بعد از ظهور برگ پرچم: وقتی خوشه شکل گرفته، کود خاکی دیگر تعداد دانه را زیاد نمی‌کند.
• پخش کود روی خاک خشک در هوای گرم و آبیاری چند روز بعد.
• بی‌توجهی به ریزمغذی‌ها: در خاک آهکی، فقط نیتروژن دادن خوشه‌ی پر نمی‌سازد.
• کود زیاد در مزرعه‌ی کم‌آب: بیشتر کود هدر می‌رود و تنش خشکی شدیدتر می‌شود.

جدول زمان و مقدار سرک و محلول‌پاشی

پرسش‌های متداول

بهترین زمان کود سرک گندم چه موقع است؟

بخش اصلی کود سرک در دو نوبت داده می‌شود: نوبت اول در شروع رشد دوباره‌ی بهاره که هم‌زمان با اواخر پنجه‌زنی است، و نوبت دوم در اوایل ساقه‌روی، وقتی اولین گره‌ی ساقه قابل لمس شد. ملاک، مرحله‌ی رشد گیاه است نه تاریخ تقویم.

آیا می‌توان کود سرک را یک‌جا داد؟

بهتر است نه. دادن همه‌ی نیتروژن در یک نوبت، هدررفت با آبشویی و تبخیر را زیاد می‌کند و ممکن است باعث رشد بیش از اندازه و خوابیدگی شود. تقسیم کود در دو نوبت بهاره، بازده بیشتری دارد.

کود سرک را قبل از آبیاری بدهیم یا بعد از آن؟

پیش از آبیاری یا پیش از یک بارندگی ملایم. آب، کود را حل می‌کند و به منطقه‌ی ریشه می‌رساند. کودی که روزها روی خاک خشک و گرم بماند، بخشی از نیتروژن خود را به شکل گاز از دست می‌دهد.

مقدار کود سرک گندم در هکتار چقدر است؟

عدد ثابتی برای همه‌ی مزرعه‌ها وجود ندارد. مقدار به آزمون خاک، محصول قبلی، وضعیت آب، رقم و رنگ مزرعه در بهار بستگی دارد. معمولاً یک‌سوم یا کمتر از کل نیتروژن هنگام کاشت و بقیه به‌صورت سرک در بهار داده می‌شود.

آیا محلول‌پاشی جای کود سرک را می‌گیرد؟

نه، این دو مکمل هم‌اند. کود سرک خاکی بخش اصلی نیتروژن را تأمین می‌کند و محلول‌پاشی، عناصر و ریزمغذی‌هایی را که در خاک آهکی سخت جذب می‌شوند، مستقیم به برگ می‌رساند. در پک غلات و حبوبات، دو محلول‌پاشی بهاره با ۲ لیتر در هکتار در نظر گرفته شده است.

جمع‌بندی

کود سرک گندم وقتی بیشترین اثر را دارد که به‌موقع، تقسیم‌شده و پیش از آبیاری یا بارندگی داده شود: بخش کمی هنگام کاشت، سرک اول در شروع رشد دوباره‌ی بهاره و سرک دوم در اوایل ساقه‌روی. مقدار را آزمون خاک، محصول قبلی و وضعیت آب تعیین می‌کند، نه عادت. کنار آن، دو محلول‌پاشی بهاره‌ی رشد سریع و افزایش تناژ کمبود ریزمغذی‌ها را جبران می‌کند و خوشه را پرتر می‌کند. برای دیدن مقدار و هزینه‌ی دقیق برای زمین خودتان، از فرم پک تغذیه غلات و حبوبات استفاده کنید.