کود گندم؛ راهنمای جامع تغذیه گندم، جو، نخود و عدس در کشت آبی و دیم

آخرین به‌روزرسانی: مهر ۱۴۰۵

گندم، جو، نخود و عدس، اصلی‌ترین محصولات زراعی ایران‌اند و بخش بزرگی از آن‌ها در کشت دیم یا کم‌آب کاشته می‌شود. در این شرایط، هر تصمیم تغذیه‌ای، از انتخاب کود پایه تا زمان محلول‌پاشی، مستقیم روی عملکرد اثر می‌گذارد. در این راهنمای جامع، کود گندم و تغذیه‌ی جو و حبوبات را در کشت آبی و دیم بررسی کرده‌ایم: چه کودی، کی و چقدر.

برنامه‌ی آماده‌ی سه‌مرحله‌ای (بذرمال، رشد سریع و افزایش تناژ) را در پاکێجی خۆراکپێدانی دانەوێڵە و پاقلەمەنی ببینید و مقدار کود را با مساحت زمین و مقدار بذر خودتان حساب کنید.

فهرست مطالب

1. اصول تغذیه‌ی غلات
2. کود گندم آبی
3. کود گندم دیم
4. بذرمال: اولین و ارزان‌ترین قدم
5. کود سرک و محلول‌پاشی بهاره
6. تغذیه جو
7. کود نخود و عدس
8. نشانه‌های کمبود در گندم
9. جدول برنامه‌ی تغذیه
10. تقسیط نیتروژن بر اساس بافت خاک
11. اوره یا نیترات آمونیوم؟
12. برگ پرچم و پر شدن دانه
13. پرسش‌های متداول
14. بهترین کود گندم بر اساس هدف
15. کود گندم در خاک شور و آهکی

اصول تغذیه‌ی غلات

عملکرد گندم و جو از سه جزء ساخته می‌شود: تعداد خوشه در متر مربع، تعداد دانه در هر خوشه و وزن دانه. تعداد خوشه از کاشت تا پایان پنجه‌زنی، تعداد دانه از اواخر پنجه‌زنی تا گلدهی و وزن دانه بعد از گلدهی شکل می‌گیرد. برنامه‌ی تغذیه باید در هر سه دوره به گیاه برسد. جزئیات این مراحل را در مقاله‌ی بهترین کود پاییزه گندم هنگام کاشت هم ببینید.

• فسفر: برای ریشه‌دهی و پنجه‌زنی؛ باید پیش از کاشت در خاک باشد.
• نیتروژن: مهم‌ترین عنصر برای پنجه، رشد و پروتئین دانه؛ بهتر است در چند نوبت داده شود.
• پتاسیم: برای مقاومت به خشکی، سرما و ورس.
• روی: خاک‌های آهکی ایران در روی فقیرند و گندم به کمبودش حساس است.

کود گندم آبی

در گندم آبی، پتانسیل عملکرد بالاتر است و گیاه کود بیشتری مصرف می‌کند. برنامه‌ی معمول این است:

1. کود پایه‌ی فسفر، پتاسیم و روی بر اساس آزمون خاک، پیش از کاشت.
2. بذرمال هنگام کاشت برای سبز شدن یکنواخت.
3. بخش کمی از نیتروژن در پاییز و بقیه در دو نوبت سرک بهاره (شروع پنجه‌زنی و ساقه‌روی).
4. دو محلول‌پاشی بهاره: رشد سریع وقتی گیاه حدود ۱۰ سانتی‌متر شد و افزایش تناژ دو هفته بعد.

کود گندم دیم

در دیم، آب محدودکننده‌ی اصلی است و کود زیاد ممکن است حتی ضرر بزند، چون رشد رویشی زیاد در پاییز و بهار، آب ذخیره‌ی خاک را زود مصرف می‌کند. در دیم:

• کود پایه به‌خصوص فسفر را هنگام کاشت و نزدیک بذر بدهید.
• نیتروژن را با توجه به بارندگی تنظیم کنید؛ در سال کم‌باران، سرک کمتر.
• بذرمال در دیم اهمیت بیشتری دارد، چون سبز شدن سریع و ریشه‌ی عمیق، گیاه را به رطوبت عمق خاک می‌رساند.
• محلول‌پاشی بهاره، به‌خصوص وقتی خاک رطوبت دارد، روش کم‌هزینه‌ای برای رساندن ریزمغذی‌ها است.

بذرمال: اولین و ارزان‌ترین قدم

بذرمال یعنی آغشته کردن بذر به محلول کود، پیش از کاشت. این کار باعث می‌شود گیاهچه در اولین روزها، پیش از گسترش ریشه، به فسفر، روی و دیگر عناصر دسترسی داشته باشد. نتیجه، سبز شدن سریع‌تر و یکنواخت‌تر، ریشه‌ی قوی‌تر و پنجه‌ی بیشتر است. در پک غلات و حبوبات، هر ۱ لیتر کود بذرمال برای ۱۰۰ کیلو بذر است.

روش قدم‌به‌قدم را در بذرمال گندم و جو چیست و چطور انجام می‌شود؟ و برای حبوبات در بذرمال نخود و عدس آورده‌ایم.

کود سرک و محلول‌پاشی بهاره

کود سرک یعنی نیتروژنی که بعد از سبز شدن و در طول رشد به خاک داده می‌شود. بهترین زمان‌های سرک در گندم، شروع پنجه‌زنی و پیش از ساقه‌روی است. سرک دیرهنگام بعد از خوشه‌دهی، بیشتر روی پروتئین دانه اثر دارد تا عملکرد.

محلول‌پاشی بهاره، مکمل سرک است و ریزمغذی‌ها را مستقیم به برگ می‌رساند:

• رشد سریع: وقتی گیاه حدود ۱۰ سانتی‌متر شد؛ هر ۱ لیتر برای ۵٬۰۰۰ متر مربع (۲ لیتر در هکتار).
• افزایش تناژ: دو هفته بعد از مرحله‌ی دوم؛ هر ۱ لیتر برای ۵٬۰۰۰ متر مربع (۲ لیتر در هکتار).

صبح زود یا عصر محلول‌پاشی کنید و در باد و گرمای ظهر از آن پرهیز کنید.

محاسبه‌ی کود بذرمال و محلول‌پاشی برای زمین شما ←

تغذیه جو

جو زودتر از گندم می‌رسد، به شوری و خشکی مقاوم‌تر است و نیتروژن کمتری می‌خواهد. نیتروژن زیاد در جو، خطر خوابیدگی (ورس) را بالا می‌برد. برنامه‌ی سه‌مرحله‌ای بذرمال و دو محلول‌پاشی برای جو هم کاربرد دارد؛ فقط زمان‌ها کمی زودتر از گندم است.

کود نخود و عدس

نخود و عدس مثل همه‌ی بقولات، با کمک باکتری‌های ریشه نیتروژن هوا را تثبیت می‌کنند، پس نیتروژن زیاد لازم ندارند. مهم‌ترین نیازهایشان:

• فسفر: برای تشکیل گره‌های ریشه و گل‌دهی.
• روی و آهن: نخود در خاک‌های آهکی به کمبود آهن حساس است و زردی برگ‌های جوان نشانه‌ی آن است.
• بذرمال: مهم‌ترین قدم در نخود و عدس دیم؛ سبز شدن یکنواخت و ریشه‌ی عمیق، گیاه را از تنش آخر فصل نجات می‌دهد.
• محلول‌پاشی پیش از گل‌دهی: برای نگه‌داشتن گل و پر شدن غلاف.

هر سه مرحله‌ی پاکێجی دانەوێڵە و پاقلەمەنی برای نخود، عدس و دیگر حبوبات هم قابل استفاده است.

نشانه‌های کمبود در گندم

زردی گندم همیشه کمبود غذایی نیست؛ زنگ‌ها، سرمازدگی و ماندابی هم زردی می‌دهند. پیش از هر اقدام، شکل زردی و جای آن روی گیاه و مزرعه را بررسی کنید.

جدول برنامه‌ی تغذیه

مثال: برای ۱ هکتار گندم با ۲۰۰ کیلو بذر، ۲ لیتر بذرمال، ۲ لیتر رشد سریع و ۲ لیتر افزایش تناژ، جمعاً ۶ لیتر. فروش لیتری است و حداقل ۱ لیتر از هر مرحله. برای مساحت خودتان از فرم محاسبه استفاده کنید.

کود گندم در هر مرحله‌ی رشد؛ چه عنصری، چه زمانی؟

برای اینکه کود گندم بیشترین اثر را بگذارد، باید بدانید گندم در هر مرحله دنبال چه عنصری است. طبق داده‌های FAO برای تولید هر تن دانه حدود ۲۰ تا ۲۵ کیلوگرم نیتروژن لازم است؛ اما نیتروژن تنها نیست و کمبود فسفر، پتاسیم، گوگرد و روی سقف عملکرد را پایین نگه می‌دارد.

مقدار کود گندم در هکتار

مقدار کود پایه به آزمایش خاک بستگی دارد و هیچ عدد ثابتی برای همه‌ی مزارع درست نیست. برای بخش محلول‌پاشی و بذرمال اما محاسبه ساده است: بذرمال هر ۱ لیتر برای ۱۰۰ کیلو بذر و هر محلول‌پاشی ۲ لیتر در هکتار. مثلاً برای ۵ هکتار گندم دیم با ۱۵۰ کیلو بذر در هکتار، حدود ۷٫۵ لیتر بذرمال و ۱۰ لیتر برای هر محلول‌پاشی لازم است. مقدار و هزینه‌ی دقیق زمین خودتان را در صفحه‌ی پک کود گندم حساب کنید.

چطور کود گندم مناسب بخریم؟

• برنامه بخرید، نه یک کود: یک کود تکی فقط یک مرحله را پوشش می‌دهد.
• به نسبت اختلاط و مقدار در هکتار دقت کنید: اگر فروشنده مقدار دقیق را برای زمین شما نمی‌گوید، احتمالاً بیشتر از نیاز می‌فروشد.
• مشاوره بگیرید: رقم، آبی یا دیم بودن و تاریخ کاشت روی برنامه اثر دارند.
• هزینه را با تناژ مقایسه کنید: اگر برنامه‌ی تغذیه فقط ۲ تا ۳ درصد عملکرد را بالا ببرد، معمولاً هزینه‌اش برمی‌گردد.

پک کود گندم رشد کود هر سه مرحله‌ی بذرمال، رشد سریع و افزایش تناژ را با مقدار دقیق برای زمین شما پوشش می‌دهد. مشاهده و محاسبه‌ی پک کود گندم

پرسش‌های متداول

برای خاک شور چه کود گندمی مناسب است؟

در خاک شور بهتر است نیتروژن در چند نوبت داده شود، برای پتاسیم سولفات پتاسیم به‌جای کلرید پتاسیم انتخاب شود و ریزمغذی‌ها با محلول‌پاشی برسند. بذرمال هم به سبز شدن بهتر در خاک شور کمک می‌کند. اصلاح خاک با گچ یا گوگرد فقط بر اساس آزمون خاک انجام شود.

برای بالا بردن پروتئین گندم چه کودی بدهیم؟

پروتئین دانه بیشتر به نیتروژن و گوگردِ در دسترس گیاه از اواخر ساقه‌روی تا ظهور برگ پرچم بستگی دارد. سرک آخر نیتروژن در همین بازه و تأمین گوگرد، معمولاً بیشترین اثر را روی کیفیت نانوایی دارد.

کود اوره گندم را در چند نوبت بدهیم؟

در خاک‌های رسی و لومی معمولاً در ۳ نوبت (شروع پنجه‌زنی، تکمیل پنجه‌زنی بعد از زمستان، شروع ساقه‌رفتن) و در خاک‌های شنی در ۴ نوبت با مقدار کمتر در هر نوبت. در گندم دیم، دو سوم زیر بذر و یک سوم سرک بهاره فقط در صورت بارندگی.

برای گندم اوره بهتر است یا نیترات آمونیوم؟

اوره رایج‌تر و اقتصادی‌تر است ولی باید پیش از آبیاری پخش شود تا هدر نرود. نیترات آمونیوم در مناطق سرد، دیم و خاک‌های کمی شور معمولاً سرک مناسب‌تری است.

برگ پرچم گندم چرا مهم است؟

برگ پرچم بخش بزرگی از مواد لازم برای پر شدن دانه را می‌سازد. اگر زود زرد شود، دانه سبک‌تر می‌شود؛ پس تغذیه‌ی متعادل و سالم نگه‌داشتن آن تا اواخر فصل اهمیت زیادی دارد.

چند کیلو اوره برای یک هکتار گندم دیم لازم است؟

توصیه‌ی عمومی برای دیم با بارندگی ۳۰۰ تا ۳۷۵ میلی‌متر، ۵۰ تا ۶۰ کیلو نیتروژن خالص در هکتار است که تقریباً معادل ۱۱۰ تا ۱۳۰ کیلو اوره می‌شود؛ دو سوم در پاییز زیر بذر و یک سوم سرک در اواخر اسفند، فقط اگر باران بهاره باشد. عدد دقیق را آزمون خاک تعیین می‌کند.

کود سرک گندم را قبل از بارندگی بدهیم یا بعد؟

کمی پیش از بارندگی یا آبیاری بهتر است تا نیتروژن وارد خاک شود و هدر نرود. پخش اوره روی خاک خشک و در هوای گرم باعث هدررفت بخشی از نیتروژن می‌شود.

اگر علت زردی گندمم را نمی‌دانم چه کنم؟

علائم، مرحله‌ی رشد، آبیاری و کوددهی تا امروز را در گیاه پزشک هوشمند رشد کود بنویسید (عکس اختیاری است) تا علت و برنامه‌ی تغذیه‌ی مناسب پیشنهاد شود.

بهترین کود گندم چیست؟

کود پایه بر اساس آزمون خاک، بذرمال هنگام کاشت، نیتروژن تقسیط‌شده و دو محلول‌پاشی بهاره. هیچ کود واحدی به‌تنهایی جای این برنامه را نمی‌گیرد.

کود گندم دیم با آبی چه فرقی دارد؟

در دیم نیتروژن باید با بارندگی تنظیم شود و بذرمال اهمیت بیشتری دارد. در آبی، مقدار نیتروژن بیشتر و در چند نوبت است.

بهترین زمان محلول‌پاشی گندم کی است؟

اولین محلول‌پاشی وقتی گیاه حدود ۱۰ سانتی‌متر شد و دومی دو هفته بعد؛ صبح زود یا عصر.

برای نخود دیم چه کودی بدهیم؟

نیتروژن زیاد لازم نیست. فسفر پایه، بذرمال و محلول‌پاشی ریزمغذی پیش از گل‌دهی مهم‌ترین کارها هستند.